Σάββατο, 18 Δεκεμβρίου 2010

Αφιέρωμα στον Γούντι Γκάθρι (1912-1967)


«Ο Γούντι είναι απλά ο Γούντι, πάρα πολλοί άνθρωποι ούτε καν γνωρίζουν το επώνυμο του. Είναι απλά μια φωνή και μια κιθάρα. Λέει τα τραγούδια του λαού και έχω την υποψία ότι, κατά κάποιο τρόπο, ο ίδιος είναι η ενσάρκωση αυτού του λαού. Σκληρή και ένρινη φωνή, η κιθάρα του να κρέμεται σαν ένα γρέζι από τον τόρνο, δεν υπάρχει τίποτα το γλυκό και χαριτωμένο στον Γούντι, όπως δεν υπάρχει και τίποτα τέτοιο στα τραγούδια του. Αλλά υπάρχει κάτι πιο σημαντικό για εκείνους που μπαίνουν στον κόπο να ακούσουν. Υπάρχει η θέληση των ανθρώπων να αντέξουν, να επιβιώσουν και να αντισταθούν στην καταπίεση. Και νομίζω ότι αυτό ακριβώς είναι εκείνο που αποκαλούμε Αμερικανικό Πνεύμα...»

Τζον Στάινμπεκ

Το πρώτο άλμπουμ του Bob Dylan, το 1962, αποτελούσε τόσο πολύ φόρο τιμής στον Γούντι Γκάθρι, ώστε κατέληγε σχεδόν αυτούσια αντιγραφή του... Και ήταν ο Ντύλαν που θα αναδεικνυόταν ηγέτης του κινήματος της folk protest (το οποίο συναποτελούσαν η Joan Baez, ο Phil Ochs και τόσοι άλλοι), που αναγνώριζε στο πρόσωπο του Γούντι Γκάθρι όχι απλά τον πνευματικό πατέρα και τον μέντορα του αλλά και τον πρωτοπόρο, ακόμα και τον καθοδηγητή του


Ένας αριστερός στην Αμερική...


του Θάνου Μαντζάνα, κριτικού μουσικής, δημοσιογράφου και υπεύθυνου του εβδομαδιαίου μουσικού δισέλιδου της Αυγής

Η αφορμή για αυτό το αφιέρωμα θα μπορούσε να είναι ότι στις 3 Οκτωβρίου συμπληρώθηκαν σαράντα τρία χρόνια από τον θάνατο του Woody Guthrie. Αλλά δεν είναι αυτή η αιτία, που θα ασχοληθούμε με έναν σχεδόν άγνωστο στο ευρύ ελληνικό κοινό αμερικανό μουσικό. Όπως ακριβώς ουδείς μπορεί να αναρωτηθεί για την κεφαλαιώδη σημασία του Μάρκου Βαμβακάρη στην ελληνική παραδοσιακή μουσική. Επιχειρώντας λοιπόν αυτή την τολμηρή ίσως, αλλά καθόλου αδόκιμη κατά τη γνώμη μας σύγκριση, θα πούμε ότι η θέση που επέχει ο Woody Guthrie για την αμερικανική παραδοσιακή μουσική είναι η ακριβώς ανάλογη με του Μάρκου Βαμβακάρη στην ελληνική. Και αυτό δεν θα ήταν αρκετό όμως, αν στην περίπτωση του Γούντι Γκάθρι δεν υπεισέρχονταν και δύο ακόμα απόλυτα καθοριστικοί παράγοντες.

Ο πρώτος είναι ότι, σε αντίθεση με τον μάλλον αδιάφορο για την πολιτική -τουλάχιστον όπως εμφανίζεται στο έργο του- Μάρκο Βαμβακάρη, ο Γούντι Γκάθρι είχε μία απόλυτα αριστερή ταξική συνείδηση, η οποία μάλιστα αποτελεί και την κυριότερη συνιστώσα του έργου του. Το δεύτερο έχει να κάνει με τις αντικειμενικές συνθήκες. Δεν είναι τόσο ότι η Αμερική έχει ένα ασύγκριτα μεγαλύτερο από τον Ελλάδα πληθυσμό, όσο ότι η γλώσσα της είναι τα αγγλικά, εκείνη δηλαδή που, είτε αρέσει είτε δεν αρέσει σε κάποιους, ομιλείται ή έστω είναι κατανοητή στο μεγαλύτερο μέρος του σύγχρονου κόσμου. Και είναι αυτός ο δεύτερος παράγοντας που επέτρεψε στον αμερικανό τραγουδοποιό να επηρεάσει κυριολεκτικά αναρίθμητους συνεχιστές του, πρώτιστα βέβαια ομοεθνείς του αλλά κάθε άλλο παρά αποκλειστικά. Δεν θα ήταν υπερβολή αν χαρακτηρίζαμε τον Γούντι Γκάθρι γεννήτορα της τεράστιας παράδοση του τραγουδιού διαμαρτυρίας (protest song, κατά τη διεθνή ορολογία), όπως και αν στο πρόσωπό του αναγνωρίζαμε μια αληθινά κολοσσιαία, όχι μόνο μουσική αλλά και γενικότερα πολιτισμική φυσιογνωμία του εικοστού αιώνα!

Δραπέτης από τη σκόνη

Ο Woodrow Wilson Guthrie, όπως ήταν το πλήρες όνομά του, γεννήθηκε στις 14 Ιουλίου 1912 στο Όκιμα της Οκλαχόμα, στην καρδιά το αγροτικού, φτωχού και υποβαθμισμένου -τότε αλλά ακόμα και τώρα- αμερικανικού Midwest. Ο πατέρας του ήταν ένας αυθεντικός κάου μπόι, με αρκετά καλό για τα δεδομένα της εποχής εισόδημα, αλλά τα ευτυχισμένα παιδικά χρόνια ήταν λίγα, καθώς μια σειρά από τραγωδίες χτύπησαν την οικογένειά του: πρώτα ο θάνατος της αδελφής του, μετά μια οικονομική καταστροφή και τέλος, και χειρότερο όλων, ο εγκλεισμός της μητέρας του σε ψυχιατρείο όπου και πέθανε σύντομα. Πριν όμως συμβούν όλα αυτά, οι γονείς του τού μετέδωσαν αλλά και του καλλιέργησαν την κλίση τους στη μουσική, περισσότερο ο πατέρας του που ήταν ερασιτέχνης μουσικός.

Φτωχός, άνεργος, μη βλέποντας ένα καλύτερο μέλλον και μην έχοντας τις καλύτερες αναμνήσεις από τον γενέθλιο τόπο του, ο Γούντι Γκάθρι τον εγκατέλειψε μόλις στα δέκα εννέα του, για να αρχίσει μια ζωή ατερμόνων περιπλανήσεων, περνώντας, κυριολεκτικά, το μεγαλύτερο μέρος της στον δρόμο. Αρχικά πήγε στο Τέξας, όπου και άρχισε για πρώτη φορά να παίζει επαγγελματικά μουσική, σχηματίζοντας ένα τρίο. Την αδελφή μάλιστα του ενός από τους άλλους δύο μουσικούς την παντρεύτηκε δύο χρόνια αργότερα και απέκτησαν τρία παιδιά. Επέστρεψε μαζί της στο Όκιμα αλλά αυτή η πόλη δεν θα τα κατάφερνε ποτέ να τον κρατήσει κοντά της. Γιατί αν η ύφεση του '29 είχε φέρει σε πολύ δυσχερή θέση τους πληθυσμούς του βασισμένου στην αγροτική οικονομία Midwest, λίγο αργότερα, το 1935 συγκεκριμένα, ενέσκηψε μία εκτεταμένη περίοδο ανομβρίας, η οποία με τη συνακόλουθη ξηρασία στην κυριολεξία τους «γονάτισε». Ο σιτοβολώνας της Αμερικής απλά ξεράθηκε και μεταμορφώθηκε σε αυτό που, για όσα χρόνια διήρκεσε το φυσικό φαινόμενο, αποκαλείτο Dust Bowl, και κατά χιλιάδες οι αγρότες άφησαν πίσω τους τα χέρσα πλέον χωράφια τους και ξεχύθηκαν προς τις πλουσιότερες δυτικές Πολιτείες σε αναζήτηση ενός μεροκάματου. Μαζί τους φυσικά και ο Γούντι Γκάθρι που, έχοντας κάνει οικογένεια ήδη από τα είκοσι ένα του, αντιμετώπιζε πολύ μεγάλο πρόβλημα ως προς το να τη συντηρήσει. Το ταξίδι του προς την Καλιφόρνια περιλάμβανε οτοστόπ, λαθροεπιβίβαση σε εμπορικά τρένα, αλλά και πολύ περπάτημα καθώς και ουκ ολίγη πείνα.

Όπως και οι υπόλοιποι «επαρχιώτες» εσωτερικοί μετανάστες, αντιμετώπισε το σνομπισμό, την απέχθεια, ίσως ακόμα και το μίσος των πλουσίων -τότε όπως και τώρα...- κατοίκων της Καλιφόρνια. Ήταν μόλις το 1937 όταν εξασφάλισε μια δουλειά σε ένα ραδιοσταθμό του Λος Αντζελες, ερμηνεύοντας ζωντανά παραδοσιακά τραγούδια της εποχής, αλλά και κάποια από αυτά που ήδη είχε αρχίσει να γράφει ο ίδιος, και φάνηκε ότι μπορούσε επιτέλους να προσβλέπει σε ένα καλύτερο μέλλον. Τα ζητήματα της κοινωνικής αδικίας, των παθών και των στερήσεων της εργατικής τάξης, αλλά και της αναζήτησης της αλήθειας, πολύ συχνά σε αντιπαράθεση με την υποκρισία της άρχουσας τάξης, τα οποία θα τον απασχολούσαν μόνιμα στη συνέχεια, ήταν ήδη κάτι περισσότερο και από εμφανή στη θεματολογία του.

Ταξική συνειδητοποίηση

Το πνεύμα της περιπλάνησης όμως που είχε φωλιάσει για τα καλά μέσα του δεν τον άφησε (εφ)ησυχάσει για πολύ, ούτε και να επαναπαυτεί στη σχετική οικονομική ασφάλεια που του έδινε η δουλειά του στο ραδιοσταθμό. Έτσι το 1940 τον βρίσκουμε στη Νέα Υόρκη, όπου γίνεται αμέσως δεκτός στους κύκλους των καλλιτεχνών μα και των διανοουμένων του Greenwich Village. Η χρονιά αυτή όμως ήταν αληθινά κομβική για τη ζωή και την πορεία του, καθώς τότε ο πολύ σημαντικός αμερικανός εθνολόγος/μουσικολόγος Alan Lomax τον ηχογράφησε ζωντανά σε μια σειρά από τραγούδια, κάτι που έκανε και με πάρα πολλούς άλλους μουσικούς της χώρας του εκείνη την εποχή. Την ίδια επίσης χρονιά ο Γούντι Γκάθρι ηχογράφησε και κυκλοφόρησε τον πρώτο του δίσκο, «Dust Bowl Ballads», εμπνευσμένο από τα όσα είχε βιώσει ο ίδιος αλλά και τόσοι άλλοι φτωχοί κάτοικοι του Midwest κατά την εποχή της Μεγάλης Ξηρασίας - όλα τα τραγούδια άλλωστε είχαν γραφτεί εκείνη την περίοδο. Το album αυτό δεν είναι απλά ιστορικό μα αληθινά κλασικό στο είδος του και θα μπορούσαμε πολύ άνετα να το αποκαλέσουμε ακρογωνιαίο λίθο όλου του μετέπειτα κινήματος του τραγουδιού διαμαρτυρίας.

Δεν είναι διόλου τυχαίο ότι την ίδια ακριβώς εποχή η έμφυτη απέχθειά του για την εκμετάλλευση της εργατικής τάξης από τους οικονομικά ισχυρούς αρχίζει να μετασχηματίζεται σε κάτι πιο συγκροτημένο ιδεολογικά, σε ένα βαθμό ακόμα και θεωρητικά. Ήταν η επίδραση των καινούργιων φίλων του, των αριστερών στη συντριπτική τους πλειοψηφία διανοουμένων, οι οποίοι τον έφεραν σε επαφή με τις μαρξιστικές ιδέες, αφού οι περισσότεροι άλλωστε από αυτούς ήταν ήδη μέλη του αμερικανικού κομουνιστικού κόμματος. Είναι αξιοσημείωτο ότι, παρ' όλες τις προτάσεις που δέχθηκε επανειλημμένα, ο ίδιος δεν δέχθηκε να γίνει ποτέ μέλος τους κόμματος. (Να ήταν άραγε η αντισυμβατική προσωπικότητά του ή η έμφυτη καχυποψία των ανθρώπων της υπαίθρου απέναντι σε αυτούς της μεγάλης πόλης που τον απέτρεψε;) Συμμερίστηκε όμως και με το παραπάνω τις ανησυχίες, τις αγωνίες μα και τους αγώνες, όχι μόνο των μεμονωμένων φίλων και συντρόφων του αλλά σε μεγάλο βαθμό και του κόμματος, και έγινε μέλος των Almanac Singers, ενός συγκροτήματος/κολεκτίβας που θα μπορούσε να θεωρηθεί η ...κλαδική των μουσικών του κόμματος.

Είχε ήδη διαμορφώσει το προσωπικό του ύφος, όχι απλά χαρακτηριστικό αλλά άμεσα αναγνωρίσιμο και απολύτως διακριτό από των υπολοίπων. Μουσικά αυτό δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί παρά ως folk, δηλαδή παραδοσιακή αμερικανική μουσική, αν και στην πραγματικότητα η ανάλογη παράδοση μόλις είχε αρχίσει να σχηματίζεται και ο ίδιος έμελλε να αποδειχθεί ένας από τους θεμελιωτές της. Οι μελωδίες του Γούντι Γκάθρι, στα πλαίσια πάντα του είδους, ήταν λιτές και αδρές, αλλά αρκετά δυνατές ώστε να είναι λίαν ευκολομνημόνευτες από τον ακροατή. Στιχουργικά ακολουθούσε την τυπική φόρμα του είδους, δηλαδή την αφηγηματική μπαλάντα (narrative ballad), που είναι επίσης αγγλοσαξονικών καταβολών και μάλιστα τα πρώτα ίχνη της συναντώνται στα ύστερα μεσαιωνικά χρόνια. Η θεματολογία του βέβαια ήταν ξεκάθαρα αριστερή και την ανέπτυσσε με έναν απλό, καθημερινό, άμεσο, αλλά και αρκούντως γλαφυρό και τελικά λίαν λειτουργικό και πειστικό ρόλο. Ως τραγουδιστής, τέλος, χωρίς φυσικά να διεκδικεί ιδιαίτερες ερμηνευτικές δάφνες, με την «ξερή», στακάτη, απόλυτα «αντρίκεια» φωνή του -εδώ πραγματικά οι αναλογίες με τους αυθεντικούς δικούς μας ρεμπέτες είναι εντυπωσιακές- μετέδιδε ιδανικά το μήνυμά του, κάτι το οποίο υπογράμμιζε και ενίσχυε η σχηματική οργανική συνοδεία, την οποία σχεδόν πάντα αποτελούσε μόνον η ακουστική κιθάρα του, πάνω στην οποία, σχεδόν πάντα, υπήρχε ένα αυτοκόλλητο με μια πολύ απλή φράση: «This machine kills fascists», ούτως ειπείν «αυτή η μηχανή σκοτώνει φασίστες»...

Στην αριστερή πλευρά του δρόμου

Ακολούθησαν περιπλανήσεις, διαστήματα διαμονής σε έναν τόπο και ακόμα περισσότερες περιπλανήσεις: Όρεγκον, ξανά Τέξας και μετά πίσω στη Νέα Υόρκη. Παρ' όλη την τόσο πολυάσχολη μουσική πορεία του, βρήκε τον χρόνο να γράψει και το πρώτο του βιβλίο, το ημι-αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα «Bound For Glory» που κυκλοφόρησε το 1943 αλλά και, αν και φανατικός ειρηνιστής, εξ αιτίας της απέχθειάς του για τον φασισμό και τον Χίτλερ, να πολεμήσει στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Με το αμερικανικό ναυτικό μάλιστα βρέθηκε αρκετές φορές στην Ευρώπη και η εμπειρία αυτή φυσικά έγινε αφορμή για πολλά αντιφασιστικά τραγούδια.

Μετά τον πόλεμο εγκαταστάθηκε για μια δεκαετία στο Κόνι Άιλαντ της Νέας Υόρκης -και αφού ο πρώτος του γάμος είχε διαλυθεί, ως συνέπεια κυρίως του τρόπου ζωής του- μαζί με την δεύτερη σύζυγο του, μια χορεύτρια της ομάδας της Μάρθα Γκράχαμ, με την οποία απέκτησε άλλα τέσσερα παιδιά. Δεν άργησε όμως να ξαναβγεί στον δρόμο: Καλιφόρνια (όπου και γνώρισε την στη συνέχεια τρίτη σύζυγο του με την οποία απέκτησαν μία κόρη), μετά Φλόριντα, όπου βρήκε καταφύγιο όταν ο αντικομουνιστικός αέρας άρχισε να πνέει στην Ουάσινγκτον και γενικά στον Βορρά, και από εκεί πίσω στη Νέα Υόρκη, καθώς η συμπεριφορά του γινόταν όλο και πιο απρόβλεπτη και ασταθής. Χωρίς να το γνωρίζει ούτε ο ίδιος, είχε ήδη εκδηλώσει μερικά χρόνια πριν τα συμπτώματα μιας πολύ σπάνιας νευρικής ασθένειας, από την οποία όπως αποδείχθηκε αργότερα είχε πεθάνει και η μητέρα του, της νόσου του Χάντινγκτον. Δυστυχώς, ούτε και η ιατρική επιστήμη δεν γνώριζε ακόμα πολλά για τη συγκεκριμένη ασθένεια και έτσι από το 1954 νοσηλεύθηκε εσφαλμένα για πολλές και διαφορετικές αιτίες, από αλκοολισμό μέχρι σχιζοφρένεια, πριν τελικά διαγνωσθεί η ορθή αιτία.

Ακολούθησαν δέκα τρία μακρά και δύσκολα χρόνια παραμονής στο ψυχιατρείο, όπου όμως ευτυχώς δεν ήταν εγκαταλελειμμένος. Τον επισκέπτονταν τακτικά μέλη των οικογενειών του αλλά και ομότεχνοι του, σύγχρονοί του αλλά και πολύ νεότεροι, οι οποίοι ήθελαν να τον τιμήσουν αλλά και να μάθουν όσα περισσότερα μπορούσαν από αυτόν. Ανάμεσα τους κι ένας νεαρός που άκουγε στο όνομα Bob Dylan, και το πρώτο album του το 1962 αποτελούσε τόσο πολύ φόρο τιμής στον Γούντι Γκάθρι, ώστε κατέληγε σχεδόν αυτούσια αντιγραφή του... Ήταν αυτός που θα αναδεικνυόταν ως ηγέτης του κινήματος της folk protest (το οποίο συναποτελούσαν η Joan Baez, ο Phil Ochs και τόσοι άλλοι) που αναγνώριζε στο πρόσωπο του Γούντι Γκάθρι όχι απλά τον πνευματικό πατέρα και τον μέντορα του αλλά και τον πρωτοπόρο, ακόμα και τον καθοδηγητή του. Και ήταν η δημιουργική όσμωση αυτού του κινήματος με το ψυχεδελικό rock που θα οδηγούσε λίγα χρόνια αργότερα στον χιπισμό, την flower power και το όλο πνεύμα αμφισβήτησης και ανατροπής που σηματοδότησε το δεύτερο μισό της δεκαετίας του '60...

Ο Γούντι Γκάθρι άφησε την τελευταία του πνοή στο ψυχιατρείο στις 3 Οκτωβρίου 1967 και πίσω του περίπου τρεις χιλιάδες(!) τραγούδια, δύο βιβλία αλλά και πολλά ανέκδοτα κείμενα, ποιήματα και πεζά, καθώς και πίνακες, καθώς η ζωγραφική ήταν ένα ακόμα πάθος του. Ούτε δυο μήνες αργότερα, ο γιος του Arlo Guthrie, εκλεκτό μέλος και αυτός της παρέας της folk protest, κυκλοφορούσε το πρώτο του single «Alice's Restaurant», ένα εμβληματικό τραγούδι του κινήματος εναντίον του πολέμου του Βιετνάμ και γενικότερα υπέρ του ειρηνισμού (δύο χρόνια αργότερα έγινε και ταινία, με τον ίδιο τίτλο, από τον πρόσφατα αποβιώσαντα Άρθουρ Πεν, με τον ίδιο τον Arlo Guthrie στον πρωταγωνιστικό ρόλο). Ήταν το βιολογικό μα και συμβολικό πέρασμα της σκυτάλης, που συνιστούσε η βαθιά ουμανιστική και αριστερή παράδοση και κληρονομιά του κορυφαίου Γούντι Γκάθρι, στους επόμενους αγωνιστές.

Το τραγούδι «This Land Is Your Land» είναι το γνωστότερο και κατά γενική ομολογία το καλύτερο του Γούντι Γκάθρι, ένα αληθινό υπόδειγμα για το είδος του τραγουδιού διαμαρτυρίας. Αξίζει δε να σημειωθεί, ότι εδώ και πολλά χρόνια η επίσημη αμερικανική κουλτούρα προσπαθεί να το υφαρπάξει, αν όχι να το οικειοποιηθεί. Διδάσκεται στα σχολεία, στο μάθημα της ωδικής, και έχει σχεδόν περιβληθεί με την αίγλη ενός «εναλλακτικού εθνικού ύμνου», με μία όμως καθοριστική λεπτομέρεια: από την διδασκαλία του παραλείπονται οι τρεις τελευταίες στροφές...

Αυτή η γη είναι δική σου, αυτή η γη είναι δική μου

Απ' την Καλιφόρνια μέχρι το νησί της Νέας Υόρκης

Απ' τα κοκκινόδεντρα δάση μέχρι τα νερά του Ρεύματος Του Κόλπου

Αυτή η γη φτιάχτηκε για εσένα και για εμένα

Καθώς περπατούσα στις στροφές της εθνικής οδού

Είδα από πάνω μου τον απέραντο ουρανό

Είδα κάτω την χρυσή κοιλάδα

Αυτή η γη φτιάχτηκε για εσένα και για εμένα

Περιπλανήθηκα, σουλατσάρισα και ακολούθησα τα ίδια μου τα βήματα

Στην λαμπερή άμμο των αδαμάντινων ερήμων αυτής της χώρας

Και άκουγα παντού γύρω μου την ίδια φωνή

Αυτή η γη φτιάχτηκε για εσένα και για εμένα

Όταν ο ήλιος πρόβαλλε φωτεινός και πήγαινα περίπατο

Και τα σιτοχώραφα μου έγνεφαν και τα σύννεφα της σκόνης κυλούσαν

Καθώς η ομίχλη διαλυόταν μια φωνή έψαλλε

Αυτή η γη φτιάχτηκε για εσένα και για εμένα

Καθώς συνέχιζα να περπατώ είδα μια επιγραφή

Έγραφε «Απαγορεύεται Η Διέλευση»

Αλλά στην άλλη πλευρά δεν έλεγε τίποτα

Εκείνη η πλευρά φτιάχτηκε για εσένα και για εμένα

Στη σκιά του καμπαναριού είδα τους συνανθρώπους μου

Δίπλα στο κτίριο της Πρόνοιας είδα τους συνανθρώπους μου

Και καθώς στέκονταν εκεί πεινασμένοι στάθηκα και εγώ και ρώτησα

Αυτή η γη έχει φτιαχτεί για εσένα και για εμένα;

Δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να με σταματήσει

Καθώς περπατώ στη λεωφόρο της ελευθερίας

Δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να με κάνει να γυρίσω πίσω

Αυτή η γη φτιάχτηκε για εσένα και για εμένα

Το τραγούδι «Vigilante Man» αποτελεί μια γλαφυρότατη καταγγελία της ωμής βίας της παρακρατικής εξουσίας και είναι εντονότατα επηρεασμένο από τον δυναμικό ρεαλισμό ενός λογοτεχνικού έργου το οποίο ο τραγουδοποιός θαύμαζε βαθιά και είχε δείξει και άλλες φορές την επιρροή που είχε δεχτεί από το ύφος του, το κλασικό «Τα Σταφύλια Της Οργής» του Τζον Στάινμπεκ. Στη συγκεκριμένη περίπτωση μάλιστα δεν πρόκειται απλά για επίδραση αλλά και για απότιση φόρου τιμής, με μια ολόκληρη στροφή του τραγουδιού, καθώς ο Preacher Casey, που αναφέρεται σε αυτήν, είναι ένας από τους ήρωες του βιβλίου του Στάινμπεκ.

Είδες αυτόν τον έννομο τραμπούκο;

Είδες αυτόν τον έννομο τραμπούκο;

Είδες αυτόν τον έννομο τραμπούκο;

Ακούω το όνομα του παντού

Τί είναι λοιπόν ένας αυτόκλητος προστάτης του νόμου και της τάξης;

Πες μου, τι είναι αυτός ο νοικοκυραίος που πιστεύει στην αυτοδικία;

Έχει ένα όπλο και ένα στειλιάρι στο χέρι;

Αυτό τον κάνει έννομο τραμπούκο;

Βροχερή νύχτα στο μηχανουργείο

Κοιμόμαστε στριμωγμένοι σαν ποντίκια

Ένας ήρθε και μας κυνήγησε μέσα στη βροχή

Ήταν ένας έννομος τραμπούκος;

Ηλιόλουστες ημέρες και περνούσαμε την ώρα μας

Κοιμόμασταν σε ένα καλό, ζεστό μέρος

Ένας ήρθε να μας διώξει αλλά τον διώξαμε εμείς

Ήταν ένας έννομος τραμπούκος;

Ο αγκιτάτορας Κέισι ήταν απλά ένας εργάτης

Και είπε «ενωθείτε όλοι οι εργάτες»

Ένας παράξενος τύπος τον σκότωσε στο ποτάμι

Ήταν ένας έννομος τραμπούκος;

Ω, γιατί ένας έννομος τραμπούκος

Γιατί ένας έννομος τραμπούκος

Κουβαλάει την πριονισμένη καραμπίνα;

Θα πυροβολήσει τον αδελφό και την αδελφή του;

Πήγα από πόλη σε πόλη

Πήγα από πόλη σε πόλη

Και μας φέρονταν σαν αγριεμένο κοπάδι ζώων

Αυτοί ήταν οι έννομοι τραμπούκοι;

Είδες αυτόν τον έννομο τραμπούκο;

Είδες αυτόν τον έννομο τραμπούκο;

Ακούω το όνομά του παντού

(Η απόδοση των τραγουδιών στα ελληνικά είναι του Θάνου Μαντζάνα)

Γούντι Γκάθρι: κεραυνός πολιτικού ακτιβισμού


ΤΟΥ ΝΤΙΝΟΥ ΣΙΩΤΗ

Τα πρώτα ακούσματα της μουσικής του τα είχα το 1971 στο κοινόβιο που έμενα στο Σαν Φρανσίσκο. Ο πόλεμος του Νίξον στο Βιετνάμ δεν είχε τελειώσει, όπως δεν είχαν τελειώσει και οι διαδηλώσεις κατά του πολέμου. Επίσης δεν είχε ακόμα τελειώσει η εποχή των παιδιών των λουλουδιών, όπως έλεγαν τους χίπηδες και τους ειρηνιστές τότε, ενώ στα τελευταία της ήταν η εποχή των Μπίτνικ-την επίσημη ταφόπλακα των οποίων έβαλε ο ίδιος ο Γκίνζμπεργκ στο Σάβοϊ Τίβολι του Σαν Φρανσίσκο τον Οκτώβριο του 1979, «τραγουδώντας» με το όργανό του επί μισή ώρα το μονότονο και βαρετό «Don't smoke, Don't smoke, Don't smoke». Εκείνο που δεν είχε τελειώσει ακόμα αλλά αντίθετα σιγά σιγά γιγαντώνονταν ήταν το κάουντρι γουέστερν, η λαϊκή μπαλάντα της διαμαρτυρίας, τη σκυτάλη της οποίας είχαν πάρει λίγα χρόνια πριν από τον Γούντι Γκάθρι η Τζόαν Μπαέζ, ο Μπομπ Ντίλαν, ο Τομ Πάξτον και άλλοι τραγουδοποιοί, που του χρωστάνε ευγνωμοσύνη για ό,τι κατόρθωσαν.

Εκεί, στις αρχές της δεκαετίας του '70, οι πολεμοκάπηλοι της Ουάσιγκτον και του Πενταγώνου είχαν βρει απέναντί τους ένα ισχυρό φοιτητικό και εργατικό κίνημα, απόηχος της εξέγερσης των φοιτητών του Κεντ και του Σικάγου το 1968. Η συνέχεια του αγώνα τους δόθηκε με την κατάληψη του People's Park στο Μπέρκλεϊ και την εξέγερση στο Σαν Φρανσίσκο Στέιτ, όπου οι μπαλάντες του Γούντι Γκάθρι είχαν γίνει ο ανεπίσημος ύμνος των διαδηλωτών. Θυμάμαι άπειρες «σιτ-ιν» διαμαρτυρίες στο Σαν Φρανσίσκο, το Όκλαντ, το Μπέρκλεϊ, το Πάλο Άλτο, το Σαν Χοζέ, το Σακραμέντο όπου ερχόταν η αστυνομία να «καθαρίσει» το κέντρο της πόλης, πάρκα, δρόμους, κάμπους πανεπιστημίων, πεζοδρόμια, πλατείες κι εμείς να τραγουδάμε, ενώ γίνονταν συλλήψεις και προσαγωγές, το «This land is your land» του Γούντι Γκάθρι, το τραγούδι-σήμα κατατεθέν μιας αντιπολεμικής περιόδου που άφησε εποχή για το ριζοσπαστικό της φρόνημα. Ήταν ένα τραγούδι που μετά μπήκε κι έμεινε στα δημόσια σχολεία της Αμερικής και το έμαθαν απ' έξω τα παιδιά.

Ο Γούντι Γκάθρι ήταν για το κάουντρι γουέστερν και τη λαϊκή μπαλάντα ό,τι ήταν ο Τζον Κολτρέιν για την τζαζ και ο Λιτλ Ρίτσαρντ για το ροκ εν ρολ. Είναι αδύνατον να φανταστεί κανείς την τζαζ, το ροκ και την κάουντρι γουέστερν χωρίς την ύπαρξη αυτών των τριών μεγάλων μουσικών μορφών. Ο τραγουδιστής και τραγουδοποιός Γούντι Γκάθρι υπήρξε το μουσικό σύμβολο των συνδικάτων, των φοιτητών, της αγροτιάς, του αντιπολεμικού κινήματος. Σφράγισε μια ολόκληρη εποχή, σχεδόν το ένα τρίτο του 20ού αιώνα, απ' το 1932 έως το 1967. Η κιθάρα του -με την οποία όργωσε κυριολεκτικά όλη την Αμερική απ' άκρη σ' άκρη, όχι με αεροπλάνο ή αυτοκίνητο, αλλά με σιδηρόδρομο, κάρο ή με τα πόδια- έγραφε: «Η μηχανή που νικά τους φασίστες».

Κάτι ανάλογο του Γούντι Γκάθρι δεν θα έλεγα ότι είχε ποτέ η Ελλάδα. Μερικοί στίχοι του σαφώς και παραπέμπουν σε στίχους του Κώστα Βάρναλη και του Γιάννη Ρίτσου. Για παράδειγμα το τραγούδι του «This land is your land, this land's made for you and me» θα μπορούσε να συγκριθεί με το «Αυτό το χώμα είναι δικό τους και δικό μας», ενώ υπάρχουν και στίχοι του που συγκρίνονται με τους «Μοιραίους» του Βάρναλη. Ασφαλώς ο Σαββόπουλος και η Αρλέτα έχουν καταβολές από τον Μπομπ Ντίλαν και τον Ντόνοβαν, οι οποίοι ό,τι είναι το οφείλουν στον Γούντι Γκάθρι. Αν ήθελα να «τραβήξω» λίγο τα πράγματα, θα έλεγα ότι τα τραγούδια του Γκάθρι στην Αμερική είχαν την απήχηση που είχαν στην Ελλάδα τρεις τραγουδιστές μαζί: ο Καζαντζίδης, ο Μπιθικώτσης και ο Χαλκιάς.

Ο Γούντι Γκάθρι ήταν από την Οκλαχόμα, ήταν ένας Όκι, όπως λένε περιφρονητικά οι αστοί αμερικανοί τους γελαδάρηδες της πολιτείας αυτής. Στην Ελλάδα θα ήταν το ανάλογο του Βλάχου ή του Σαρακατσάνου. Έμαθε μουσική από τύχη, όταν ένας θείος του που τον φρόντιζε του αγόρασε μια κιθάρα και τον έμαθε τα βασικά. Ο νεαρός Γούντι είχε κλίση στην κιθάρα, έγραφε όμορφα τραγούδια, τον ανακάλυψε ένας τύπος της δισκογραφικής εταιρείας RCA στο Ρέντινγκ της Καλιφόρνιας, έβγαλε τον πρώτο του δίσκο στα είκοσί του χρόνια. Έγινε αμέσως διάσημος, τα τραγούδια του γίνονταν σουξέ αλλά δεν απέκτησε αμέσως χρήμα ούτε πήραν τα μυαλά του αέρα.

Τα τραγούδια του, βιωματικά τα πρώτα χρόνια της καριέρας του, μιλούσαν για τους περιφερόμενους, εποχικούς εργάτες και αγρότες που πήγαιναν από πολιτεία σε πολιτεία σε αναζήτηση δουλειάς, μιλούσαν για το δέσιμό τους με τη γη, με το χώμα, μιλούσαν για τη σκληρή δουλειά στις φάρμες και τα ορυχεία, για τη φτώχεια, την καταφρόνια, την καταπίεση. Ήταν ένα μίγμα μπλουζ, λαϊκού και δημοτικού τραγουδιού, αλλά με στοιχεία πολιτικής αφύπνισης. Οι συντηρητικοί τον έλεγαν κομμουνιστή, αν και ο ίδιος ποτέ δεν είχε γίνει μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος Αμερικής. (Ο Γκας Χολ όμως, γενικός γραμματέας του Κόμματος για πολλές δεκαετίες, σε πολιτικές συγκεντρώσεις όπου μιλούσε, «έπαιζε» τα τραγούδια του.) Μάλιστα, για να δείξει την αντίθεσή του στις πολιτικές εντάξεις είχε πει εκείνο το έξυπνο "Left wing, chicken wing, it don't make no difference to me" [«Αριστερή πτέρυγα, κοτόπουλου φτερούγα για μένα είναι ένα και το αυτό»]. Απλώς ήταν στο πλευρό οποιασδήποτε κοινωνικής ομάδας αγωνιζόταν για ψωμί, δικαιοσύνη, ελευθερία.

Όσο ζούσε είχε γίνει ένα είδος καλτ, ένας τροβαδούρος του οποίου οι στίχοι ήταν κεραυνοί που έδιναν ενέργεια στον πολιτικό ακτιβισμό. Τα περισσότερα από τα τραγούδια του τα είχε γράψει ο ίδιος, αλλά υπήρχαν και άλλα που τα είχε υιοθετήσει ή και αντιγράψει. Απευθύνονταν στις κοινωνικές μειονότητες, στους φτωχούς, στους κατατρεγμένους. Πέθανε σχετικά νέος, πενήντα πέντε ετών. Η μουσική του δεν έμεινε στην Αμερική. Ταξίδεψε σαν αστραπή σε όλο τον κόσμο και σήμερα οι μπαλάντες του είναι στα χείλη κάθε μεσήλικα, ψαγμένου αριστερού που ξέρει από κάουντρι.

Μετά θάνατον οι μελετητές και οι ερευνητές του τον έχουν μυθοποιήσει. Έχουν γραφτεί πολλά βιβλία κι έχουν γυριστεί πολλά ντοκιμαντέρ, μία μεγάλου μήκους ταινία και θεατρικό έργο βασισμένο στη ζωή του παίχτηκε στο Μαρίν Θίατερ Κόμπανυ του Σαν Φρανσίσκο. Τα αρχεία του ερευνώνται συνεχώς. Στην αυτοβιογραφία του Bound to Glory, μαθαίνουμε πόσο σκληρά ήταν τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια, τις δουλειές που έκανε για να επιζήσει (λούστρος, εργάτης σε χοιροστάσιο, γκρουμ σε ξενοδοχείο, καθαριστής πτυελοδοχείων, κηπουρός, συλλέκτης σύκων, φραουλών και σταφυλιών, μαραγκός). Μαθαίνουμε για τον διαμελισμό της οικογένειάς του, αφού φαλίρισε ο πατέρας του ενώ η μητέρα του είχε υποστεί σοκ και ήταν έγκλειστη σε άσυλο από πολύ νέα. Όλα αυτά τα βιώματα και οι δοκιμασίες έχουν περάσει στα τραγούδια κι έχουν αναμιχθεί με παλιά αμερικάνικα τραγούδια του Νότου τα οποία «υιοθέτησε».

Σίγουρα το έργο του Γούντι Γκάθρι έχει επηρεάσει τη σύγχρονη σκηνή του κάουντρι σε όλες του τις εκδοχές, είτε λέγεται κάουντρι ροκ, είτε κάουντρι μπλουζ, είτε κάουντρι τζαζ, είτε μόταουν κάουντρι, με κυριότερους εκπροσώπους τον Ράι Κούτερ και τον Στιβ Ερλ -τουλάχιστον αυτοί οι δύο επικρατούσαν τη δεκαετία του '80. Αλλά έδωσε κι ένα νέο χρώμα, ένα δυνατό σπρώξιμο στην πολιτική μπαλάντα που ακόμη διαρκεί.

*Ο Ντίνος Σιώτης είναι ποιητής και εκδότης του περιοδικού (δε)κατα

Εγώ υπερασπίζω τους πεινασμένους…

Ένα γράμμα του Woody Guthrie στον Alan Lomax[1]

Αγαπητέ Άλαν[2]

[...] Μπορεί να ξέρεις κιόλας πως εγώ κι ο Cisco[3] τραγουδάμε εδώ και μια βδομάδα σε μια τρύπα στην 44η. «Εξομολογητήριο του Jimmy Dwyer», το λένε. Παπάδες δεν είδα εκεί μέσα. Από αμαρτωλούς όμως... Πάνε κι έρχονται συνέχεια. Ήρθαν όλοι οι διάσημοι δημοσιογράφοι και άκουσαν τραγούδια για την εποχή της σκόνης,[4] για τους ανθρώπους που έτρεχαν σαν τους κυνηγημένους σ' εκείνη την ατέλειωτη 66η Λεωφόρο με άδειες γαβάθες, και τους άλλους που πήγαν στην Καλιφόρνια μήπως και καταφέρουν να γεμίσουν μια παλιά, ραγισμένη γαβάθα με λίγη ζάχαρη, και την αστυνομία και τους μεγάλους γαιοκτήμονες που τους εκμεταλλεύτηκαν - και οι εφημερίδες εδώ, η «Sun» και άλλες, έγραψαν πολύ ωραία πράγματα για την εποχή της σκόνης, και ειδικά η «PM»[5] και η «Sun» στις 5 Σεπτεμβρίου - κι έπεσαν μιλιούνια ο κόσμος και τους έγραφαν κι έσκουζαν πως ο δημοσιογράφος κάθεται και πιστεύει τα λόγια των κατασκόπων και των προδοτών. Με αποκαλούσαν κομμουνιστή και αγριάνθρωπο κι ό,τι άλλο βάζει ο νους σου, αλλά δεν με νοιάζει ό,τι και να με λένε. Δεν είμαι μέλος κανενός κόμματος πάνω σ' αυτή τη γη. Το πρόβλημά μου είναι πως με θεωρώ υποχρεωμένο να σηκώνομαι κάθε πρωί και να βγαίνω έξω και να σμίγω με όλους τους ανθρώπους, γιατί όλοι είναι σύντροφοί μου. Του έγραψα και τον ευχαρίστησα, και δεν με νοιάζει τι απόψεις έχει. Τα μέλη είναι σαν τον κλέφτη με το ένα χέρι. Αυτός που διαδίδει τις ιδέες τους κερδίζει. Ύστερα έγραψε για τα γράμματα που με έβριζαν και είπε πως τα τραγούδια μου του άρεσαν, άσχετα ποιος παπάς με βάφτισε και πώς, αν βαφτίστηκα ποτέ ή αν έπεσα μεθυσμένος μέσα σ' ένα ποτάμι σκόνη - και πως του άρεσα, άσχετα ποιες ήταν οι ιδέες μου κι αν ήταν σωστές. Καλός δημοσιογράφος. Του ξανάγραψα και τον ευχαρίστησα, που βοηθάει με τα γραπτά του τους δυστυχισμένους κι αυτούς που έχουν ανάγκη. Άλλοι είναι αυτοί που πρέπει να γράψουν κάτι στις εφημερίδες τους για τους πεινασμένους. Εγώ υπερασπίζω τους πεινασμένους. Και είμαι καλός σ' αυτό και νιώθω πάντα έναν πόνο στο χορτασμένο μου στομάχι, όταν τραγουδάω.

Από πάντα, αυτά ήθελα να λέω κι αυτά να τραγουδάω και να τρέχω δίπλα στον κόσμο που διαμαρτύρεται. Ποτέ δεν πέρασε από το μυαλό μου να πουληθώ ή να σωπάσω ή να τραγουδήσω κάτι άλλο, γιατί ακόμα και να φτιάξω απ' αυτές τις σαχλαμάρες, όταν ανοίξω το στόμα μου δεν πρόκειται να βγει κανένας ήχος.

Αν, έστω και για μια στιγμή, περνούσε από το μυαλό μου πως είπα κάτι που θα μπορούσε να κάνει κακό στην Αμερική και στον λαό της, θα έβαζα το κεφάλι κάτω και θα μπαρκάριζα από τη χώρα. Η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου είναι καλή. Με βοήθησαν, ηχογράφησαν αυτά που είχα να πω και έκαναν αντίγραφα απ' όλα τα τραγούδια μου και τα φύλαξαν να μην μπορούν να τα βρουν οι γερουσιαστές. Βέβαια, είναι πάντα εκεί κι ανασαίνουν και φρουμάζουν και θέλουν να τραγουδήσουν. Νομίζω πως οτιδήποτε πραγματικά λαϊκό φοβίζει τα αγοράκια στην Ουάσινγκτον. Ένα λαϊκό τραγούδι λέει τι έγινε λάθος και πως μπορεί να διορθωθεί, ποιοι πεινάνε και τι πρέπει να γίνει με το στομάχι τους, ποιοι είναι άνεργοι και τι γίνεται με τις δουλειές, ποιοι παίρνουν τα λεφτά των ανέργων, ποιοι οπλοφορούν και πού πήγε η ειρήνη - αυτά τα πράγματα είναι λαϊκή παράδοση και ο λαός τραγουδάει γιατί βλέπει πως οι πολιτικοί δεν κάνουν τίποτα για να διορθώσουν τα προβλήματα, να εξασφαλίσουν τροφή και δουλειά στον κόσμο. Δεν είναι σκοπός μας να σας κάνουμε κακό ή να σας φοβίσουμε, όταν σκεφτόμαστε όπως σκέφτεται ο λαός. Προσπαθούμε να το κάνουμε όσο πιο εύκολο γίνεται για σας. Μπορώ να τραγουδάω εξήντα μέρες κι εξήντα νύχτες συνέχεια, αλλά θα έσκαγα αν έμπαινα σε γραφείο.

Το μόνο που ξέρω να κάνω σωστά, Άλαν, είναι να οργώνω τους δρόμους και να βλέπω και ν' ακούω τα πάντα και να μαθαίνω όσα περισσότερα μπορώ γι' αυτούς που συναντάω και να προσπαθώ να κάνω τη μια μεριά αυτής της χώρας να σκέφτεται όπως η άλλη και τη μια γωνιά της να βοηθάει την άλλη - γιατί όταν μια αλογόμυγα τριγυρίζει το αριστερό ρουθούνι του αλόγου και το ενοχλεί, η ουρά θα πάρει και θα δώσει στον αέρα και θα τη διώξει. Και καθώς ανεμίζει, ακούγεται σαν βιολί που παίζει. Οι ουρές των αλόγων κάνουν τρομερά δοξάρια για βιολί.

Μην το πάρεις στραβά - πάρ' το στα ίσα.[6]

Woody Guthrie

19 Σεπτεμβρίου 1940

Νέα Υόρκη

1. Το γράμμα αυτό, στο οποίο ο Woody Guthrie ξεκαθαρίζει την πολιτική στάση του, βρίσκεται στο Αρχείο Λαϊκού Πολιτισμού του Αμερικανικού Λαογραφικού Κέντρου, στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου. Αποτελείται από σε 8 χειρόγραφα φύλλα 8.5 x 11 και ανήκει στη Συλλογή Χειρογράφων του Woody Guthrie, με αριθμό: Box 1, Folder A, Correspondence, 1940-50; A-7. Μεταφράστηκαν μόνο οι δύο τελευταίες σελίδες. Οι τέσσερις πρώτες περιέχουν περιστατικά από την παιδική ηλικία του συντάκτη.

2. Alan Lomax [1915-2002]. Αμερικανός λαογράφος και εθνομουσικολόγος. Ένας από τους πλέον δραστήριους συλλέκτες λαϊκής μουσικής σε ολόκληρο τον κόσμο. Προσέφερε ανυπολόγιστες υπηρεσίες στο Αμερικανικό Λαογραφικό Κέντρο της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου. Υπήρξε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος των ΗΠΑ. Το FBI τον παρακολουθούσε επίσΈντοναημα μέχρι το 1979.

3. Gilbert Vandine Houston ή απλά Cisco [1918-1961]. Αμερικανός λαϊκός τραγουδιστής και συνθέτης. Συνεργάστηκε στενά με τον Guthrie. Έπαιξε σημαντικό ρόλο στην προσπάθεια της Εθνικής Ένωσης Ναυτεργατών να οργανώσει συνδικαλιστικά τους εργαζόμενους στη ναυτιλία, μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο.

4. Dust Bowl ή Βρώμικο Τριάντα (Dirty Thirties). Στη διάρκεια της δεκαετίας του 1930 -μεσούσης της μεγάλης οικονομικής κρίσης- θύελλες σκόνης δημιούργησαν τρομερή οικολογική καταστροφή στην αγροτική ύπαιθρο. Το φαινόμενο οφειλόταν στην ξηρασία σε συνδυασμό με την ερημοποίηση της γης, λόγω της εντατικής καλλιέργειάς της με μηχανικές μεθόδους. Οι φτωχοί αγρότες ζητιάνευαν στις εθνικές οδούς με γαβάθες (Bowls) στα χέρια, που γέμιζαν μόνο σκόνη (Dust) ή τριγύριζαν σε όλη τη χώρα για να βρουν δουλειά. Οι μεγάλοι γαιοκτήμονες των περιοχών που ήταν εύφορες, έβαζαν οικογένειες ολόκληρες να εργάζονται όλη-μέρα για ένα κομμάτι ψωμί.

5. «PM». Καθημερινή αριστερή εφημερίδα της Νέας Υόρκης, που εκδιδόταν από τον Ιούνιο του 1940 μέχρι και τον Ιούνιο του 1948. Δεν δεχόταν διαφημίσεις. Από τις σελίδες της πέρασαν μεγάλοι Αμερικανοί δημοσιογράφοι και συγγραφείς. Η κυκλοφορία της λίγο πριν κλείσει ανερχόταν στα 225.000 φύλλα.

6. Ο Woody φαίνεται πως συγκαταλέγει τον Lomax -με τον οποίο συνδέθηκε φιλικά- ανάμεσα στους «γραφιάδες» και τους πολιτικούς. Ίσως ανάμεσα στα πράγματα που του είχε ζητήσει ο κομμουνιστής λαογράφος να ήταν και η στράτευσή του στις τάξεις του Κομμουνιστικού Κόμματος των Η.Π.Α.



Δεν υπάρχουν σχόλια: